PRZEWORSK

Pierwsze ślady istnienia grodu pochodzą z przełomu X i XI wieku, ale osadnictwo na tym terenie pojawiło się już 4,5 tys. lat p.n.e. Pierwotna nazwa miasta brzmiała Pereworesk (potem Preworsko, Przeworsko). Na kartach historii pojawia się w roku 1280, kiedy to Leszek Czarny po pokonaniu księcia ruskiego Lwa pod Koprzywnicą zdobywa nadgraniczne grody, w tym Przeworsk. Kazimierz Wielki zajmując Ruś Czerwoną przyczynił się do zdynamizowania rozwoju, leżącego przy ważnych szlakach handlowych grodu. Prawa miejskie nadał osadzie Władysław Jagiełło, 25 lutego 1393 roku. Kolejne przywileje królewskie umożliwiły dalsze ożywienie gospodarcze – Przeworsk słynął z rzemiosła, przede wszystkim tkactwa.

Miasto należało do rodu Tarnowskich, potem Ostrogskich. W ręce rodu Lubomirskich trafiło po zawarciu, w 1613 roku, przez Zofię ks. Ostrogską małżeństwa ze Stanisławem hr. Lubomirskim (1583-1649). Przeworsk odziedziczył marszałek wielki koronny Stanisław Jerzy Sebastian (1616-1667), a następnie przekazał swemu synowi Aleksandrowi Michałowi (zm.1675), który zapoczątkował linię przeworską Lubomirskich. Linia ta z czasem podzieliła się na gałęzie, które osiadły na kresach wschodnich, zaś Przeworsk przeszedł w posiadanie przedstawicieli linii łańcuckiej. W 1799 roku Przeworsk i 8 okolicznych wsi nabyła od spadkobierców Antoniego Lubomirskiego (ok.1719-1782) księżna marszałkowa Elżbieta (Izabela) z Czartoryskich Lubomirska (1736-1816). Dobra te wraz z pałacem na Molkerbastei w Wiedniu podarowała w 1801 roku swemu wychowankowi księciu Henrykowi Ludwikowi Lubomirskiemu (1777-1850). Po swej ciotce i opiekunce Henryk odziedziczył również wspaniałe zbiory dzieł sztuki oraz zamiłowanie do ich kolekcjonowania. W Przeworsku zgromadził obrazy, rysunki, grafiki, broń, medale, monety i pamiątki narodowe. W początkach XIX wieku zawarł umowę z Józefem Maksymilianem hr. Ossolińskim, twórcą Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, w kwestii połączenia zbiorów. Kolekcja księcia Henryka miałaby wejść w skład Ossolineum zachowując jednak swą odrębność jako Muzeum Książąt Lubomirskich. Finansowe zabezpieczenie instytucji stanowić miały dochody pochodzące z ustanowionej ordynacji przeworskiej, zaś dziedzic na Przeworsku piastować miał zawsze urząd kuratora literackiego. Władze austriackie nie były zachwycone wizją powstania placówki kultywującej polskie tradycje narodowe i piętrzyły biurokratyczne trudności w wyniku czego ordynacja została prawnie usankcjonowana dopiero w 1869 roku. Pierwszym ordynatem przeworskim został Jerzy Henryk (1817-1872). W roku 1862 na mocy ustawy Przeworsk przestał być miastem prywatnym, przechodząc pod zarząd monarchii austriackiej. Sytuacja gospodarcza miasta, która uległa znacznemu pogorszeniu w warunkach porozbiorowych, poprawiła się od chwili uruchomienia na przełomie wieku XIX i XX połączeń kolejowych z Krakowem, Lwowem i Rozwadowem oraz wybudowania cukrowni przez Galicyjskie Towarzystwo Przemysłu Cukrowniczego (1895).

Ród Lubomirskich ciągle brał aktywny udział w życiu regionu i kraju. Wysoką pozycję zapewniała im dziedziczna przynależność do austriackiej Izby Panów, zarówno Jerzy Henryk, jak i jego synowie Andrzej (1862-1953) – drugi ordynat na Przeworsku oraz Kazimierz (1869-1930), posłowali na galicyjskiego Sejm Krajowy i do wiedeńskiego parlamentu. Po odzyskaniu niepodległości Andrzej był posłem na Sejm RP (1930-35), a Kazimierz posłem nadzwyczajnym i ministrem pełnomocnym RP w Waszyngtonie (1919-22).

Siedzibą rodziny Lubomirskich w Przeworsku był pałac wzniesiony w latach 1799-1807 z wykorzystaniem murów istniejącego wcześniej dworu obronnego. Wznieśli go w stylu angielskiego klasycyzmu Christian Piotr Aigner i Fryderyk Bauman, a rozbudował Feliks Księżarski. Przebudowano również oficynę kuchenną, zwaną „czerwoną” (pocz. XIX w.) i wzniesiono oficynę gościnną, zwaną „białą” (przełom XIX i XX w.) Od głównej bramy wiodła oś widokowa zakończona oranżerią, ozdobiona neorenesansowymi sztukateriami. Otaczający pałac park skomponowany został przez Teresę ks. Lubomirską (żonę ks. Henryka) w stylu angielskim z wykorzystaniem naturalnych zakoli rzeki Mleczki i pagórków, w miejsce pierwotnie zaaranżowanego parku francuskiego i ogrodów włoskich z XVII i XVIII wieku. W jego obrębie znajdują się również stajnie cugowe, powozownia i zwieńczony wieżą „dom koniuszego”, zaś w dolnej części tarasy ogrodowe.

Obecnie w pałacu ma swą siedzibę Muzeum Miasta Przeworska, w którym oglądać można eksponaty związane z historia miasta od najdawniejszych czasów, pamiątki związane z rodziną Lubomirskich oraz pałacowe wnętrza utrzymane w stylu epoki ich właścicieli.